تکنیک‌های ساده و مؤثرِ بهسازی و مقاوم‌سازی

ساختمان‌های کم‌استحکامِ خشتی در برابر زمین‌لزره

دکتر فِرِد وبستر

چکیده

اگرچه در طول تاریخ، زلزله، تعداد بیشماری از بناهای کم‌استحکام ِخشتی، سکونتگاه‌ اصلی روستایی، را ویران ساخته و صدها هزار نفر را کشته و زخمی نموده است، اما مهندسان و معماران فقط در سه دهه‌ی اخیر دست‌به‌کار مطالعه‌ی انواع آسیب شده و تکنیک‌هایی ساده‌ و کم‌هزینه را برای مقاوم‌سازی این بناها ارائه نموده‌اند تا از شدت خطرات سهمگینی بکاهند که جان میلیون‌‌ها نفر ساکن کنونی این نوع سکونتگاه‌ها را به خطر می‌اندازد. به طور کلی چنین پنداشته می‌شود که سازه‌های خشتی در برابر تکانه‌های زلزله بسیار آسیب‌پذیرند. با این وجود، مشاهدات بیانگر این است که وقوع انواع خاصی از خسارات را می‌توان پیش‌بینی نمود، و لازم است با این نوع خسارات با تکنیک‌های ساده و در عین حال مؤثرِ بهسازی و مقاوم‌سازی بنا مقابله نمود تا خطر فروریزی این خانه‌ها را کاهش داد، که البته انجام این امر کاملاً امکان‌پذیر است.  

مطالعات میدانی در مورد عملکرد بناهای خشتی در برابر زمین‌لرزه در کشورهای مختلفی از جمله پرو، مکزیک و دیگر کشورهای آمریکای لاتین و همچنین در ایالات متحده و ایران به انجام رسیده است. علاوه بر این،  آزمایش‌های میز لرزان متعددی بر مدل‌های سازه‌های خشتی در پرو، استرالیا، ایالات متحده و ایران انجام شده که در آنها بسیاری از انواع خسارات مشاهده شده در مطالعات میدانی تکرار شده است. هدف دیگر انجام این آزمایش‌ها مطالعه و بررسی میزان سودمندی اقدامات مختلف مقاوم‌سازی بناست که به طور کلی تحت عنوان تکنیک‌های بهسازی و مقاوم‌سازی مبتنی بر پایداری شناخته می‌شوند. اهداف اصلی سیستم‌های بهسازی و مقاوم‌سازی مبتنی بر پایداری عبارتند از:

1.    حصول اطمینان از پیوستگی سازه‌ای دیوارها از طریق نصب یک تیر کلاف، میل‌های مهار، دیافراگم، یا نصب برخی سخت‌افزارها و آهن‌آلات پیوستگی در بالای دیوارها؛

2.    پیشگیری از واژگونی خارج از صفحه‌ی دیوار با استفاده از کلاف‌های افقی یا عمودی، یا شبکه‌ی سطحیِ متصل به سخت‌افزارها و آهن‌آلات پیوستگی بالای دیوار؛

3.    محدودسازی جابجایی نسبی در سطح تَرَک‌ها و شکاف‌ها یا تَرَک‌های محتمل روی دیوار با بست‌های میان‌دیواریِ متصل به کلاف‌های افقی یا عمودی یا شبکه‌ی سطحی.

تکنیک‌های بهسازی و مقاوم‌سازی مبتنی بر پایداری، نویدبخش اقداماتی ساده، مؤثر و نجات‌بخش برای کاهش آمار تلفات و آسیب‌هایی است که به واسطه‌ی خسارت و فروریزی خانه‌های خشتی روستایی به هنگام وقوع زلزله حادث می‌شود.