دکتر عباس سعیدی

ارزیابی مکانی- فضائی رویکردهای توسعه و تحول سکونتگاههای روستائی

تمام پدیده ها، از جمله نظامهای مکانی- فضائی سکونتگاهی، پیوسته به نحوی نظاموار در معرض تحول قرار دارند؛ تحول اندیشیده و هدفمند در راستای بهبود اجزاء نظام و در نتیجه، ارتقاء کلیّت آن، قاعدتا در فرایند توسعه جای می گیرد، حال آنکه تحول نیاندیشیده و خود به خودی، از آنجا که در بطن خود اهدافی را نمی پروراند، آشکارا از این فرایند به دور می ماند. در این میان، تاکید بر وجوه اصلی این قانونمندیها ضروری است: نیروهای اثرگذار- اعم از درونی و بیرونی- در تعاملی پویا، بستر ساز دگرگونی نظامهای مکانی- فضائی بشمار می روند. بنابراین، این تعاملِ مبتنی بر اثرگذاریِ متقابل تنها بر شالوده های متناسب محیطی- محیط نظام- به تحول دلخواه و هدفمند رهنمون می گردد.  بنابراین، نظامهای سکونتگاهی در فرایند یک تعاملِ پویا از نیروهای گوناگونِ اثرگذار در روندِ زمان، رنگ و شکل می گیرند؛ پس این فرایند خود مستلزم فراهم آمدن این نیروها در بستر الزامات زمان و مکان در محیط نظام تحقق پذیر است.

سکونتگاههای روستائی، به مثابه نظامهای مکانی- فضائی، از این اصول کلی به دور نیستند و از همان قواعد و قانونمندیهای عمومی نظامها تبعیت می کنند. بدینسان، فرایند تحول سکونتگاههای روستائی مستلزم گردآمدن الزاماتی است که خود بسترساز دگرگونی چشم اندازهای روستائی است. به سخن دیگر، چشم اندازهای روستائی برآمده از گرد هم آمدن این الزامات متکی بر نیروهای درونی و بیرونی است. از این رو، سکونتگاههای روستائی موجود در عرصه های مختلف مکانی- فضائی، چشم اندازهای خامی نیستند که آنها را به هر نحو بخواهیم، به شکل و رنگ دلخواه بیامیزیم.

با اتکاء بر شالوه های این نگاه، این مقاله می کوشد، ضمن ارزیابی رویکردهای جاری در تحول و توسعه روستاها، با تاکید بر جنبه های مکانی- فضائیِ دگرگونیِ بافت و مسکن، نشان دهد، دخالت در شکل و بافت سکونتگاههای روستائی مستلزم پای بندی به اصول و قواعدی است که پیش از هر چیز بر قواعد و قانونمندیهای عمومی نظامها (سیستمها) استوار است. آشکار است که بی توجهی به این اصول و قواعد، شکلهائی نامتناسب، واحدهای مسکونی غیر کارآمد و بافتهائی نامنسجم فراهم خواهد آورد که حاصل آن تنها درهم ریختگی های مکانی- فضائی بیشتر خواهد بود.  

کلیدواژگان: نظام مکانی- فضائی؛ رویکردهای توسعه؛ تحول؛ سکونتگاه روستائی؛ بافت؛ مسکن روستائی.